Przepisy prawne dotyczące zagadnienia nagrywania rozmów
Nagrywanie rozmów przez osoby prywatne bez zgody i/lub wiedzy rozmówcy jest kwestią wywołującą spore rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie. Podobnie jest z wykorzystywaniem takich nagrań w postępowaniu sądowym. Odmienne zasady panują w procesach karnych i cywilnych. Wynika to też z przepisów regulujących poszczególne postępowania. W procedurze karnej jest to art. 168a kpk dotyczący wykorzystania w procesie karnym dowodu pozyskanego za pomocą czynu zabronionego oraz art. 393 § 3 kpk zezwalający na prywatne gromadzenie dowodów.
Należy przy tym zauważyć, że przestępstwem jest tylko nielegalny podsłuch, czyli uzyskanie dostępu do informacji przez osobę nieuprawnioną, dla której informacja nie jest przeznaczona. Jest to art. 267 § 3 kk. W procedurze cywilnej przeprowadzenie dowodu z nagrań umożliwia art. 308 kpc. Wobec rozwoju technologii i dostępu właściwie każdego do urządzeń nagrywających, jak choćby telefon zagadnienie nagrań audio i wideo jako dowodów w sądzie stale rośnie.
Kiedy nagrywanie rozmów jest dozwolone?
Nagrywanie rozmów jest oczywiście dozwolone, gdy wszystkie strony o tym wiedzą i wyrażą na to zgodę. Problemy pojawiają się, gdy jedna ze stron rozmowy nagrywa potajemnie innego rozmówcę/rozmówców. Kwestia czy jest to legalne czy też bezprawne jest przedmiotem sporów. Na pewno nie dochodzi w takiej sytuacji do przestępstwa. Osoba, która nagrywa uzyskuje bowiem dostęp do informacji dla niej przeznaczonej i utrwala tylko tę informację na własne potrzeby. Można to podpiąć pod naruszenie dobrych obyczajów, czasem zasad współżycia społecznego.
Pojawiają się też opinie jakoby było to wprost naruszenie przepisów Konstytucji RP odnośnie prawa do prywatności tudzież naruszenie dóbr osobistych nagrywanego w postaci swobody wypowiedzi lub tajemnicy wypowiedzi. Przestępstwem jest nielegalny podsłuch, czyli nagrywanie rozmów przez osobę trzecią, a więc taką, która nie jest uprawnionym odbiorcą informacji.
Generalnie rzecz ujmując można nagrywać rozmowy, w których bierze się udział, aktywnie albo nawet biernie bez wypowiadania słów, ale wszystkie strony wiedzą, że dana osoba jest uczestnikiem rozmowy i wypowiedzi innych są skierowane także do niej. W takiej sytuacji nie grozi zarzut popełnienia przestępstwa. O ewentualnej odpowiedzialności cywilnej można mówić w zasadzie w przypadku ujawnienia takich nagrań i to zależnie od okoliczności.
Konsekwencje prawne nagrywania rozmów bez zgody rozmówcy – co grozi w takiej sytuacji?
Należy rozróżnić nagrywanie rozmowy, w której się bierze udział od podsłuchiwania rozmowy innych osób. W tym ostatnim przypadku dochodzi bowiem do przestępstwa. Konsekwencje prawne nagrywania rozmów zależą także od tego, w jaki sposób i w jakim celu te nagrania zostaną wykorzystane. Inna jest sytuacja, gdy nagrań używa się w procesie karnym lub cywilnym do obrony swych praw i interesów, a inna, gdy publikuje się nagrania na portalach społecznościowych.
Odpowiedzialność karna za nagrywanie rozmów bez zgody rozmówcy
Jak wspomniano wyżej przestępstwem jest nielegalny podsłuch. Uprawnienie do ingerencji w ten sposób w sferę prywatności obywateli mają tylko jednostki państwowe, jak Policja, ABW, Agencja Wywiadu. Zwykli obywatele nie mogą zakładać podsłuchów. Zgodnie z art. 267 § 3 kk czyn zabroniony popełnia, kto w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem. Karalne jest także ujawnienie tak uzyskanej informacji innej osobie. Kara to grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2. Ściganie tego przestępstwa odbywa się wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.
Nie jest więc czynem zabronionym nagrywanie rozmów, w których się bierze udział, ponieważ jest się wtedy uprawnionym odbiorcą informacji. Nie jest także przestępstwem nagrywanie rozmów innych osób, które są publiczne i prowadzone w taki sposób, że każdy ma do nich dostęp np. nagranie publicznej kłótni dwu osób, która jest tak głośna, że słyszą treść wszyscy wokół. Przestępstwem będzie zainstalowanie urządzeń podsłuchowych w wydzielonej sali restauracji albo urządzenia GPS w samochodzie, które ma na celu śledzenie trasy i miejsca pobytu osoby.
Należy przy tym zauważyć, że podsłuch chociaż założony przez prywatną osobę i wypełniający wszystkie znamiona czynu zabronionego może być uznany za usprawiedliwiony w zależności od celu. Zdarzają się uniewinnienia w postępowaniach sądowych w takich przypadkach z powodu braku społecznej szkodliwości czynu. Miało to miejsce w sprawie podsłuchu założonego w urzędzie przez pracownicę jako dowód mobbingu. Takie działanie nie zostało uznane za przestępstwo właśnie z powodu całkowitego braku szkodliwości społecznej.
Odpowiedzialność cywilna za nagrywanie rozmów bez zgody rozmówcy
Odpowiedzialność cywilna za nagrywanie rozmów to kwestia głównie nie samego nagrywania, a wykorzystania takich nagrań. Oczywiście w przypadku skazania za nielegalny podsłuch nawet sąd karny może zasądzić od sprawcy odszkodowanie lub zadośćuczynienie na rzecz pokrzywdzonego stosownie do okoliczności sprawy, tak jak w przypadku innych przestępstw. Jeżeli do przestępstwa nie doszło i nagrywający był uprawniony do treści nagrań odpowiedzialność cywilna wiąże się zwykle z ujawnieniem takich nagrań. Jeżeli było to dokonane w ramach procesu karnego lub cywilnego, może to być uznane za działanie w obronie swoich praw i interesów, które wyłącza bezprawność.
W sytuacji upublicznienia np. w portalach społecznościowych należy się liczyć z odpowiedzialnością cywilną za naruszenie dóbr osobistych, tym bardziej gdy celem było ośmieszenie czy poniżenie rozmówcy. Wchodzi więc tutaj roszczenie o zaprzestanie naruszania dóbr osobistych, przeprosiny, zadośćuczynienie za krzywdę, a także odszkodowanie w przypadku strat majątkowych. Częstym przypadkiem jest publikacja w social mediach nagrania wideo z rozmową, w którym twarz rozmówcy jest zamazana. Trzeba pamiętać, że głos też jest daną osobową, po której można rozpoznać konkretną osobę, za co też można ponieść odpowiedzialność z tytułu ujawnienia danych osobowych. Podsumowując, nie należy niczego publikować bez wyraźnej zgody rozmówcy. Nagrań należy wyłącznie używać w postępowaniach przewidzianych przez prawo w celu obrony swoich praw.
Wykorzystanie nagrania rozmowy w sądzie w sprawie karnej
Zgodnie z art. 393 § 3 kodeksu postępowania karnego mogą być odczytywane na rozprawie wszelkie dokumenty prywatne powstałe poza postępowaniem karnym, w szczególności oświadczenia, publikacje, listy oraz notatki. Dotyczy to także nagrań rozmów w formie taśmy magnetofonowej, pliku itd. oraz stenogramu nagrań. Oznacza to zezwolenie na prywatne gromadzenie dowodów w procesie karnym przez np. oskarżonego. Trzeba jednak pamiętać, że o dopuszczeniu każdego dowodu decyduje sąd w konkretnej sprawie i może się nie zgodzić, a nawet jak się zgodzi może taki dowód w efekcie końcowym uznać za niewiarygodny. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego nie można mylić lub łączyć kwestii dopuszczalności dowodu oraz jego wiarygodności.
Dowód z nagrań nie może też zastępować dowodu z wyjaśnień oskarżonego i zeznań świadka. Może być przeprowadzony obok tych dowodów i służyć do potwierdzenia i weryfikacji zeznań lub wyjaśnień. Zgodnie z art. 168a kpk dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie na tej podstawie, że został uzyskany za pomocą czynu zabronionego, z pewnymi wyjątkami, do których nielegalny prywatny podsłuch nie należy. Oznacza to, że co do zasady nie tylko dowód z nagrania własnej rozmowy, ale także dowód z nagrania, które zostało uzyskane w sposób przestępczy z naruszeniem art. 267 § 3 kk może być dowodem w procesie karnym. Co do nagrania własnej rozmowy z osobą, która o tym nie wiedziała taki dowód można niewątpliwie użyć w sprawie karnej np. rozmowa z osobą, której wręcza się łapówkę. W przypadku przyjęcia odmiennego stanowiska prowadziłoby to do absurdu, gdyż oskarżony decydowałby o wyłączeniu dowodów przeciwko sobie.
Oczywiście nagranie powinno być ocenione przez biegłego, czy nie jest technicznie zmanipulowane, zaś przez sąd czy oświadczenia nagranej osoby nie są wynikiem prowokacji, sugestii czy też innych brudnych zagrywek nagrywającego. Dopuszczenie dowodu zdobytego z naruszeniem art. 267 § 3 kk nie oznacza nabycia uprawnienia do podsłuchu i zwolnienia z odpowiedzialności karnej. Ta jest rozstrzygana w osobnym procesie.
Wykorzystanie nagrania rozmowy w sądzie w sprawie cywilnej
Zgodnie z art. 308 kodeksu postępowania cywilnego można przeprowadzić dowody z dokumentów zawierających zapis obrazu, dźwięku albo obrazu i dźwięku. Dotyczy to wszelkiego rodzaju nagrań, także rozmów. Sąd przeprowadza taki dowód stosując odpowiednio przepisy o dowodzie z oględzin co do jakości technicznej np. taśmy i dowodzie z dokumentów co do treści. Kodeks postępowania cywilnego zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego nie odróżnia dowodów legalnych od nielegalnych. Znaczenie takiego dowodu podlega ocenie w indywidualnej sprawie. Ocena dowodu z nagrania odbywa się na tle całej sprawy, materiału, twierdzeń i stanowisk stron. Zgodnie z aktualną tezą Sądu Najwyższego nie można użyć w postępowaniu cywilnym dowodu zdobytego w sposób przestępczy, z naruszeniem art. 267 § 3 kk.
Jednakże bywa, że w indywidualnej sprawie taki dowód bywa dopuszczany np. w sprawie z zakresu prawa pracy o mobbing, gdzie nagranie z podsłuchu może być jedynym dowodem niedopuszczalnych praktyk. W przypadku nagrań dokonanych przez stronę rozmowy bez wiedzy i zgody drugiej strony, takie dowody są często dopuszczane w sprawach cywilnych w sporach z dziedziny prawa pracy i prawa rodzinnego.
W sprawach o rozwód, gdzie występuje kwestia opieki nad małoletnimi dziećmi stron jest to uzasadnione także dobrem dziecka, aby wyszły na jaw fakty świadczące o winie jednego z małżonków. Także wtedy, gdy nagranie zostało dokonane w sposób nieetyczny lub niezgodny z prawem. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego w procesie rozwodowym w zakresie wykazania winy w rozkładzie pożycia małżeńskiego dowodem może być nagranie dokonane bez wiedzy jednej ze stron i w okresie trwania w faktycznej separacji. W sprawach cywilnych nagranie może być dopuszczone także, gdy strona nie może udowodnić swoich racji mających decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w inny sposób albo jest to nadmiernie utrudnione. Na przykład, gdy nagrania rozmów telefonicznych są jedynym dowodem zawarcia pożyczki. Sąd Najwyższy już dawno temu uznał, że w postępowaniu cywilny nagranie dokonane bez wiedzy i zgody rozmówcy może być dowodem, po weryfikacji jego autentyczności. Ocena takiego dowodu musi być bardzo wyważona i uwzględniać możliwość manipulowania rozmową przez nagrywającego. Dyskwalifikować ten dowód mogą okoliczności w jakich został uzyskany, wskazujące na poważne naruszenie zasad współżycia społecznego. Chodzi o np. o naganne wykorzystanie trudnego położenia, stanu psychicznego lub psychofizycznego osoby nagrywanej. W takiej sytuacji zgoda nagrywanego w sądzie usuwa przeszkody. Jeżeli jej nie ma sąd musi ważyć konstytucyjne prawo do prywatności nagrywanego z również wywodzonym z Konstytucji RP prawem do sprawiedliwego procesu nagrywającego.
Kiedy nielegalne nagranie rozmowy będzie nieważnym dowodem w sądzie?
W każdej indywidualnej sprawie sąd orzekający decyduje czy dopuścić konkretny dowód. Nawet w tej samej sprawie sądy dwu różnych instancji mogą podjąć odmienne decyzje co do jednego dowodu. W postępowaniu karnym, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego decyzja o uznaniu dowodu za niedopuszczalny z uwagi na uzyskanie go z naruszeniem prawa musi być rezultatem skrupulatnego ważenia wartości pozostających w konflikcie: prawdy materialnej i trafnej reakcji karnej z jednej strony oraz zasady legalizmu z drugiej, a więc wymogu działania na podstawie i w granicach prawa oraz pozostałych reguł rzetelnego procesu. Chodzi o to, aby całe postępowanie karne mogło być uznane za rzetelne. Polskie prawo karne procesowe nie zawiera ani zakazu, ani zezwolenia na wykorzystanie tzw. „owoców zatrutego drzewa” tj. dowodów pośrednio nielegalnych.
Nie może to prowadzić do obchodzenia zakazów dowodowych, jak wspomniany zakaz zastępowania nagraniami zeznań świadka i wyjaśnień oskarżonego. Nie można więc dokonać ustaleń faktycznych na podstawie nagrań, których treść jest sprzeczna z wcześniejszymi wyjaśnieniami lub zeznaniami. W procesie cywilnym w orzecznictwie ukształtowała się zasada, że jedynie dowody uzyskane w sposób przestępczy z naruszeniem art. 267 § 3 kk nie mogą być dopuszczone.
Co do innych nagrań, gdy pochodzą od strony rozmowy są one dopuszczalne. Wymagają jednak ostrożności i weryfikacji sposobu pozyskania oraz treści. Najlepiej poprzez przesłuchanie stron lub innych osób jako świadków. Generalnie tych, którzy są nagrani. Są oczywiście także wyroki, gdzie również takie nagrania uznawane są za niedopuszczalne, ale aktualnie przewagę uzyskuje pogląd o możliwości ich wykorzystania procesowego. Zwłaszcza w związku z dynamicznym rozwojem technologii, co powoduje ciągły wzrost liczby takich nagrań jako środków dowodowych. W postępowaniu cywilnym, tak samo jak w karnym, niezależnie od nieraz sprzecznych tez orzeczniczych, to sąd orzekający decyduje o uznaniu nagrania za dowód w sprawie.
Jeżeli potrzebują Państwo pomocy w sprawie karnej bądź cywilnej związanej z posiadanymi nagraniami zapraszam do kontaktu. Sformułuję odpowiedni wniosek oparty na argumentach dających największe szanse na jego uwzględnienie lub poprowadzę całą sprawę, wedle Państwa życzenia.
