Świadkowie pełnią istotną rolę w procesach karnych i cywilnych, przyczyniając się do wyjaśnienia spornych kwestii. Niemniej, istnieją określone sytuacje, w których osoba wezwana do złożenia zeznań może odmówić ich składania. Prawo to, wynikające z przepisów kodeksu postępowania karnego oraz cywilnego, ma na celu ochronę prywatności oraz interesów najbliższych świadka, a także unikanie sytuacji, w których zeznania mogłyby wpłynąć na ich sytuację prawną lub osobistą. Poniżej wyjaśniam, w jakich okolicznościach oraz kto ma prawo do odmowy składania zeznań.
Kiedy można odmówić składania zeznań jako świadek?
Generalną zasadą jest, że każdy wezwany w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Dotyczy to postępowania karnego i cywilnego. Obie procedury przewidują jednak możliwości odmowy złożenia zeznań jako świadek w ogóle, bądź uchylenia się od odpowiedzi na konkretne pytanie, w ściśle określonych sytuacjach. Kodeks postępowania karnego oraz kodeks postępowania cywilnego zawierają regulacje, które są w pewnym zakresie do siebie podobne, ale nie pokrywają się w zupełności. Wynika to z różnych celów obu procedur.
Kiedy można odmówić składania zeznań w sprawie karnej?
Zgodnie z art. 182 kpk prawo odmowy składania zeznań w sprawie karnej przysługuje osobom najbliższym dla oskarżonego/podejrzanego. Są to zgodnie z definicją osoby najbliższej w kodeksie karnym:
- małżonek;
- wstępni np. rodzice;
- zstępni np. dzieci;
- rodzeństwo;
- powinowaty w tej samej linii lub stopniu;
- osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek;
- osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Celem powyższej regulacji jest uwolnienie od obowiązku zeznawania członków rodziny oskarżonego oraz innych osób szczególnie bliskich, jak konkubina/konkubent. Prawo odmowy zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia. Oznacza to, że po rozwodzie albo unieważnieniu małżeństwa nie ma obowiązku zeznawania w sprawie karnej byłego małżonka. Podobnie, rodzic adopcyjny i dziecko adoptowane nie mają obowiązku zeznawania, nawet gdy ten prawny stosunek między nimi ustanie z jakiegokolwiek powodu.
Prawo odmowy zeznań w sprawie karnej osoby pozostającej we wspólnym pożyciu
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego istnienie wspólnego pożycia wymaga więzi na trzech płaszczyznach: ekonomicznej, psychicznej i fizycznej. Powstaje wtedy tzw. fizyczne małżeństwo, czyli konkubinat. Aktualnie zaczyna się ugruntowywać pogląd, że nie muszą to być osoby odmiennej płci. Jeżeli osoby tej samej płci prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, istnieje między nimi więź gospodarcza, uczuciowa i fizyczna, nie mają obowiązku zeznawania. Świadek, aby skorzystać z prawa odmowy zeznań musi jednak istnienie takiej więzi wykazać.
Odmowa składania zeznań w sprawie karnej przez małoletniego
Problematyczną kwestią jest prawo odmowy zeznań w sprawie karnej dziecka, które jest np. zstępnym oskarżonego. Małoletni ma takie prawo, ale istnieją wątpliwości, kto ma podjąć decyzję w tej kwestii. Generalnie w orzecznictwie i doktrynie przeważa pogląd, że niepełnoletni np. nastolatek powinien sam decydować, czy chce zeznawać. Oczywiście jeżeli tylko jest na tyle rozwinięty, aby rozumieć sens takiej decyzji. W przypadku małych dzieci postuluje się, aby to przedstawiciel ustawowy podejmował taką decyzję.
Osoby bliskie bez prawa odmowy zeznań w sprawie karnej
Rodzice zastępczy nie mają prawa odmowy zeznań w sprawie karnej, jeżeli nie należą do kręgu osób najbliższych, czyli nie są np. rodzeństwem albo dziadkami. Była konkubina, czy też były konkubent jako osoby, które nie pozostają już we wspólnym pożyciu również nie korzystają z prawa odmowy zeznań. Uprawnienie takie przysługuje jedynie byłym małżonkom. Są to osoby, które były w zalegalizowanych związkach, zaś konkubinat to tzw. małżeństwo faktyczne. Rodzeństwo aktualnego konkubenta albo konkubiny oskarżonego nie ma prawa odmowy zeznań, gdyż nie są to powinowaci na gruncie prawnym. Stosunek powinowactwa powstaje wyłącznie w wyniku małżeństwa.
Odmowa składania zeznań w sprawie karnej przez współoskarżonego
Prawo do odmowy składania zeznań w sprawie karnej ma również osoba współoskarżona o czyn, o który sprawa się toczy, a której sprawa jest rozpoznawana w osobnym procesie. Chodzi o to, aby nie zeznawać faktycznie przeciwko sobie. Prawo to nie przysługuje, jeżeli doszło już do prawomocnego uniewinnienia albo skazania osoby współoskarżonej w tej innej sprawie, odrębnej od tej, w której ma wystąpić jako świadek. Jeżeli sprawa świadka jest już prawomocnie zakończona, ma on obowiązek złożyć zeznania.
W jaki sposób można odmówić składania zeznań w sprawie karnej?
Świadek uprawniony do odmowy zeznań w sprawie karnej może z tego prawa skorzystać najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego przesłuchania na rozprawie. Jeżeli złożył już zeznania przed prokuratorem lub policją to nie mogą być one wykorzystane w procesie. Ważne, aby skorzystać z prawa odmowy zeznań już na etapie postępowania przygotowawczego. Odmowa przed sądem sprawia, że wcześniej złożone zeznania nie mogą stanowić dowodu. Mogą jednak naprowadzić organy ścigania na okoliczności, które da się ustalić za pomocą innych dowodów. Mogą to być np. zeznania tzw. „świadków ze słuchu”, czyli osób, które dowiedziały się o pewnych okolicznościach od naocznych świadków, w tym także od świadka uprawnionego do odmowy zeznań. Spontaniczne wypowiedzi świadka składane poza oficjalnym przesłuchaniem z własnej woli i inicjatywy mogą być odtworzone na rozprawie. Dlatego już od pierwszych chwil postępowania przygotowawczego należy pilnować, co i komu się mówi, aby oskarżonemu/ podejrzanemu nie wyrządzić krzywdy. Oświadczenie o skorzystaniu z prawa do odmowy zeznań można złożyć pisemnie lub ustnie.
Prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie w sprawie karnej
Innym prawem świadka w sprawie karnej jest możliwość uchylenia się od odpowiedzi na pytanie. Jest to możliwe, gdy odpowiedź na pytanie mogłaby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Krąg osób najbliższych jest podany wyżej. O prawie takim świadek powinien zostać pouczony przed rozpoczęciem pierwszego przesłuchania. Co do zasady organ przesłuchujący ma też prawo ogólnej kontroli czy świadkowi takie prawo w konkretnej sytuacji rzeczywiście przysługuje, jeżeli są wątpliwości co do tego. Kontrola jednak nie może polegać na prowadzeniu czynności dowodowych zmierzających do weryfikacji prawdziwości oświadczenia świadka. Generalnie wystarczy, że świadek powoła się na art. 183 § 1 kodeksu postępowania karnego bez podawania motywów.
Zwolnienie od zeznawania lub odpowiedzi na pytania w sprawie karnej
Świadek, któremu nie przysługuje prawo odmowy zeznań lub odpowiedzi na pytanie może uniknąć zeznań w sprawie karnej w inny sposób. Osoba pozostająca z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym może zostać zwolniona od zeznawania lub odpowiedzi na pytania, jeżeli o to wnosi. Są to więc wszystkie inne osoby bliskie, które nie są osobami najbliższymi w rozumieniu kodeksu karnego. Mogą to być np. bliscy znajomi, przyjaciele, osoby pozostające na utrzymaniu, narzeczeni, krewni lub powinowaci konkubenta/konkubiny oskarżonego, osoby mające wspólne potomstwo z oskarżonym. Decyzja w tym przypadku należy do organu przesłuchującego. Po sprawdzeniu, czy ten szczególnie bliski stosunek osobisty rzeczywiście występuje. Stosunek bliskości musi istnieć w dniu złożenia wniosku o zwolnienie od zeznawania lub odpowiedzi na pytania. Jeżeli był wcześniej, ale ustał ustaje również możliwość uzyskania zwolnienia. Wniosek można złożyć ustnie lub pisemnie.
Odmowa zeznań w sprawie cywilnej – czy jest możliwa?
Odmowa zeznań w sprawie cywilnej jest możliwa. Krąg osób, którym kodeks postępowania cywilnego przyznaje takie uprawnienie jest trochę mniejszy niż w postępowaniu karnym. Osoby uprawnione do odmowy zeznań w sprawie cywilnej wg art. 261 kpc to:
- małżonkowie stron;
- wstępni stron;
- zstępni stron;
- rodzeństwo stron (także przyrodnie);
- powinowaci stron w tej samej linii lub stopniu;
- osoby pozostające ze stronami w stosunku przysposobienia.
Osoby pozostające we wspólnym pożyciu nie mają w sprawie cywilnej prawa do odmowy zeznań. Tak samo, jak małżonkowie osób pozostających w stosunku przysposobienia. Prawo odmowy zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia, tak jak w procesie karnym. Odmowa zeznań nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód. Sprawy o prawa stanu to sprawy małżeńskie oraz dotyczące stosunków między rodzicami a dziećmi. Oznacza to, że np. w sprawie o ustalenie ojcostwa i o alimenty świadek będzie miał obowiązek zeznawania co do okoliczności dotyczących pochodzenia dziecka, ale nie będzie musiał zeznawać co do okoliczności związanych z ustaleniem wysokości alimentów. Świadkowie testamentu ustnego, którzy nie stwierdzili jego treści muszą złożyć zeznania i nie mają prawa odmowy odpowiedzi na pytanie.
W jaki sposób można odmówić składania zeznań w sprawie cywilnej?
Osoba wezwana na świadka może skorzystać z przysługującego jej prawa odmowy zeznań w sprawie cywilnej poprzez oświadczenie złożone ustnie lub na piśmie. Najpóźniej można to zrobić w trakcie składania zeznań. Oświadczenie takie może też zostać wycofane. Jeżeli zeznania zostały złożone nie można ich wycofać, poza przypadkiem braku pouczenia albo wadliwego pouczenia przed złożeniem zeznań. Wtedy pomimo złożenia zeznań można złożyć oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Zeznania złożone będą uznawane za nieistniejące. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego skuteczne złożenie oświadczenia o odmowie zeznań w sprawie cywilnej powoduje wyłączenie wiadomości posiadanych przez świadka z materiału dowodowego. Nie uprawnia to zarazem sądu do wyciągania wniosków niekorzystnych dla strony, która żądała przesłuchania świadka. Sąd nie może też domniemywać, że osoba, która odmówiła zeznań ma wiadomości o faktach niekorzystnych dla strony.
Odmowa odpowiedzi na pytanie w sprawie cywilnej
Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie w sprawie cywilnej, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich wymienionych powyżej na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową. Można odmówić odpowiedzi na pytanie w sprawie cywilnej, także gdy zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej np. lekarskiej. Należy każdorazowo wykazać istnienie przesłanek odmowy odpowiedzi na pytanie. Przesłanki podlegają sprawdzeniu przez sąd. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi. Dotyczy to wyznań zalegalizowanych i takich, gdzie przepisy wewnętrzne wyznania przewidują spowiedź. Nie dotyczy to więc np. judaizmu i informacji powierzonych rabinowi. Postępowanie cywilne służy innym celom niż postępowanie karne. Stąd obok obawy przed ewentualnym postępowaniem karnym, podstawą odmowy odpowiedzi na pytanie jest też ochrona świadka i jego bliskich przed hańbą lub poważną szkodą majątkową. Chodzi o ochronę dóbr osobistych i interesów majątkowych świadka i jego bliskich.
Podsumowanie
Jeżeli dostaliście Państwo wezwanie jako świadek w postępowaniu karnym lub cywilnym albo jesteście stroną w takim postępowaniu zapraszam do kontaktu. Zapewniam profesjonalną pomoc prawną, wyjaśnienie wszelkich kwestii procesowych i wybór strategii działania, która ma realne szanse powodzenia.
