Prawo odmowy zeznań w sprawie karnej

Prawo odmowy zeznań w sprawie karnej i ślepa sprawiedliwość

Czy można odmówić zeznań w sprawie karnej ?

Każda osoba wezwana jako świadek w postępowaniu karnym ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy świadek chciałby uniknąć obciążania osoby bliskiej i zarazem nie chciałby zostać oskarżony o składanie fałszywych zeznań. Służy temu specjalna instytucja kodeksu postępowania karnego, czyli prawo odmowy zeznań w sprawie karnej. Prawo to przysługuje osobom, których krąg został określony w art. 182 kodeksu postępowania karnego. Oprócz tego w pewnych sytuacjach świadek może uchylić się od odpowiedzi na poszczególne pytanie. Można również wystąpić o zwolnienie od złożenia zeznań lub odpowiedzi na pytania w określonej sytuacji.

Prawo odmowy zeznań dla osób najbliższych

Zgodnie z art. 182 kodeksu postępowania karnego osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań. Definicję osoby najbliższej określa zaś kodeks karny. Zgodnie z tymi przepisami prawo odmowy zeznań posiadają:

-małżonek

-wstępni (rodzice, dziadkowie itd.)

-zstępni (dzieci, wnuki itd.)

-rodzeństwo

-powinowaty w tej samej linii lub stopniu

-osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (dziecko lub rodzic w przypadku adopcji)

– małżonek osoby pozostającej w stosunku przysposobienia

-osoba pozostająca we wspólnym pożyciu

Prawo odmowy zeznań w sprawie karnej trwa także mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. Oznacza to, że np. po rozwodzie lub unieważnieniu małżeństwa nie ma obowiązku zeznawania w sprawie byłego małżonka. Podobnie, rodzic adopcyjny i dziecko adoptowane nie mają obowiązku zeznawania, nawet gdy ten prawny stosunek miedzy nimi ustanie z jakiegokolwiek powodu.

Osoby bliskie bez prawa odmowy zeznań w sprawie karnej

Rodzice zastępczy nie mają prawa odmowy zeznań w sprawie karnej, jeżeli nie należą do kręgu osób najbliższych, czyli nie są np. rodzeństwem czy dziadkami.  Była konkubina czy też były konkubent jako osoby, które nie pozostają już we wspólnym pożyciu również nie korzystają z prawa odmowy zeznań. Uprawnienie takie przysługuje jedynie byłym małżonkom. Są to osoby, które były w zalegalizowanych związkach, zaś konkubinat to tzw. małżeństwo faktyczne. Rodzeństwo aktualnego konkubenta lub konkubiny oskarżonego nie ma prawa odmowy zeznań, gdyż nie są to powinowaci na gruncie prawnym. Stosunek powinowactwa powstaje wyłącznie w wyniku małżeństwa.

Prawo odmowy zeznań osoby pozostającej we wspólnym pożyciu

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego istnienie wspólnego pożycia wymaga istnienia więzi na trzech płaszczyznach: ekonomicznej, psychicznej i fizycznej. Powstaje wtedy tzw. fizyczne małżeństwo, czyli konkubinat. Aktualnie zaczyna się ugruntowywać pogląd, że nie muszą to być osoby odmiennej płci. Jeżeli osoby tej samej płci prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, istnieje między nimi więź gospodarcza, uczuciowa i fizyczna, nie mają obowiązku zeznawania.  Świadek, aby skorzystać z prawa odmowy zeznań w sprawie karnej musi jednak istnienie takiej więzi wykazać.

Odmowa składania zeznań w sprawie karnej przez małoletniego

Problematyczną kwestią jest prawo odmowy zeznań w sprawie karnej dziecka, które jest np. zstępnym oskarżonego. Małoletni ma takie prawo, ale istnieją wątpliwości kto ma podjąć decyzję w tej kwestii. Generalnie w orzecznictwie i doktrynie przeważa pogląd, że niepełnoletni np. nastolatek powinien sam decydować czy chce zeznawać. Oczywiście, jeżeli tylko jest na tyle rozwinięty, aby rozumieć sens takiej decyzji. W przypadku małych dzieci, postuluje się, aby to przedstawiciel ustawowy podejmował taką decyzję.

Odmowa zeznań przez współoskarżonego

Prawo do odmowy zeznań w sprawie karnej  ma również osoba współoskarżona o czyn, o który sprawa się toczy, a której sprawa jest rozpoznawana w osobnym procesie. Chodzi o to, aby nie zeznawać faktycznie przeciwko sobie. Prawo to nie przysługuje jednak, jeżeli doszło  już do prawomocnego uniewinnienia lub skazania osoby współoskarżonej  w tej innej sprawie, odrębnej od tej, w której ma wystąpić jako świadek. Jeżeli jego sprawa jest już prawomocnie zakończona, ma obowiązek złożyć zeznania jako świadek.

Skorzystanie z prawa odmowy zeznań w sprawie karnej

Świadek uprawniony do odmowy zeznań w sprawie karnej  może z tego prawa skorzystać najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego przesłuchania na rozprawie. Jeżeli złożył już zeznania np. przed prokuratorem to nie mogą być one wykorzystane w procesie. Ważne, aby skorzystać z prawa odmowy już na etapie postępowania przygotowawczego. Odmowa przed sądem sprawia, że zeznania wobec policji czy prokuratora nie mogą w takiej sytuacji stanowić dowodu. Mogą jednak naprowadzić organy ścigania na okoliczności, które da się ustalić za  pomocą innych dowodów. Mogą to być np. zeznania tzw. „świadków ze słuchu”, czyli osób, które dowiedziały się o pewnych okolicznościach od świadka uprawnionego do odmowy zeznań. Spontaniczne wypowiedzi świadka składane poza oficjalnym przesłuchaniem z własnej woli i inicjatywy mogą być odtworzone na rozprawie. Dlatego już od pierwszych chwil postępowania przygotowawczego należy pilnować co i komu się mówi, aby oskarżonemu/podejrzanemu nie wyrządzić krzywdy. Oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań można złożyć ustnie lub pisemnie.

Prawo uchylenia się od odpowiedzi na pytania

Innym prawem świadka jest możliwość uchylenia się od odpowiedzi na pytania. Jest to możliwe w sytuacji, gdy odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność  za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Krąg osób najbliższych jest podany wyżej. O prawie takim świadek powinien zostać pouczony przed rozpoczęciem pierwszego przesłuchania.  Co do zasady organ przesłuchujący ma też prawo ogólnej kontroli czy świadkowi takie prawo w konkretnej sytuacji rzeczywiście przysługuje, jeżeli są wątpliwości co do tego. Kontrola nie może polegać na prowadzeniu czynności dowodowych zmierzających do wyjaśnienia prawdziwości oświadczeń świadka. Generalnie wystarczy, że świadek powoła się na art. 183 § 1 kodeksu postępowania karnego bez podawania motywów.

Zwolnienie od zeznawania lub odpowiedzi na pytania

Świadek, któremu nie przysługuje prawo odmowy zeznań lub odmowy odpowiedzi na pytanie może uniknąć zeznań w inny sposób. Osoba pozostająca z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym może zostać zwolniona od zeznawania lub odpowiedzi na pytanie, jeżeli o to wnosi. Są to więc wszystkie inne osoby bliskie, które nie są osobami najbliższymi w rozumieniu kodeksu karnego. Mogą to być np. bliscy znajomi, przyjaciele, osoby pozostające na utrzymaniu, narzeczeni, krewni lub powinowaci konkubenta oskarżonego, osoby mające wspólne potomstwo z oskarżonym. Decyzja w tym przypadku należy do organu przesłuchującego po sprawdzeniu czy ten szczególnie bliski stosunek osobisty rzeczywiście występuje. Stosunek bliskości musi istnieć w dniu złożenia wniosku o zwolnienie od zeznawania lub odpowiedzi na pytanie. Jeżeli był wcześniej, ale ustał ustaje również możliwość uzyskania zwolnienia. Wniosek  można złożyć ustnie lub pisemnie.

Więcej o zawiłościach szeroko rozumianej procedury karnej przeczytasz w tekście Czy przyjmować mandat ?

O wariantach procedury karnej i możliwościach uzyskania fachowej pomocy dowiesz się tutaj Prawo karne

 

 

WIĘCEJ WPISÓW

Niegodność dziedziczenia w prawie cywilnym

Niegodność dziedziczenia

Czym jest niegodność dziedziczenia? Zgodnie z polskim kodeksem cywilnym sąd może uznać osobę za niegodną dziedziczenia po określonym spadkodawcy. Wynika to z założeń etycznych, że osoby, które dopuściły się pewnych nagannych

Utrudnianie korzystania z lokalu mieszkalnego, budynek mieszkalny

Utrudnianie korzystania z lokalu mieszkalnego

Utrudnianie korzystania z lokalu mieszkalnego jako przestępstwo Niezakłócone korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego jest jedną z podstawowych wolności człowieka. Kwestia ta nabrała na znaczeniu w ostatnich dwu dekadach. Jest to związane z tzw.

Obrona konieczna, zaciśnięta pięść

Obrona konieczna

Czym jest obrona konieczna Każdy człowiek ma prawo do obrony swoich dóbr chronionych prawem. Zarówno tych najważniejszych, jak życie czy zdrowie, ale też innych, jak np. mienie. Często wiąże się

Młotek sędziowski, czy warto przyjmować mandat za wykroczenie, czy bronić się w sądzie.

Czy przyjmować mandat ?

Czy warto przyjmować mandat za wykroczenie? W życiu codziennym zdarza sie, że musimy zmierzyć się z nieprzyjemną sytuacją, gdy zwykle policja lub straż miejska domaga się od nas przyjęcia mandatu za wykroczenie. Wtedy